Sách và giáo trình là mục nhiều người trì hoãn lâu nhất — vì nó là việc lớn không có hạn chót, và luôn có việc gấp hơn chen lên trước.
Nhưng nó cũng là mục có cách vào rõ ràng nhất, nếu bạn bắt đầu từ thứ đã có.
Lưu ý: quy định về loại sách được tính, yêu cầu về nhà xuất bản và vai trò tác giả khác nhau theo thời kỳ và theo ngành — tra cứu văn bản hiện hành trước khi bắt tay.
Phân biệt các loại
Các loại sách có mục đích khác nhau và thường được tính khác nhau:
- Giáo trình — phục vụ một học phần cụ thể, bám chương trình đào tạo.
- Sách chuyên khảo — trình bày sâu một hướng nghiên cứu, thường dựa trên công trình của chính tác giả.
- Sách tham khảo — bổ trợ, phạm vi rộng hơn.
- Sách dịch — thường được tính khác với sách viết.
Xác định rõ bạn đang làm loại nào ngay từ đầu — nó quyết định cấu trúc, cách viết, và cả việc sách có được tính hay không.
Bắt đầu từ thứ đã có
Đây là phần thực tế nhất của bài này:
- Từ tài liệu bạn đã dạy nhiều năm — bài giảng, đề cương, bài tập, ví dụ. Đây là con đường tự nhiên nhất tới một giáo trình.
- Từ chuỗi công trình của bạn — nếu bạn có nhiều bài cùng một hướng, đó là bộ khung của một sách chuyên khảo.
- Từ kết quả đề tài — báo cáo tổng kết một đề tài lớn thường chứa phần lớn nội dung cần thiết.
- Từ nội dung bạn hay phải giải thích — chỗ sinh viên hay hỏi là chỗ tài liệu hiện có còn thiếu.
Nguyên tắc: đừng bắt đầu từ trang trắng. Người viết được sách thường là người tập hợp lại thứ mình đã tích luỹ, không phải người ngồi xuống viết từ đầu.
Trước khi viết
- Kiểm tra sách tương tự đã có — bạn cần biết mình bổ sung gì.
- Xác định người đọc — sinh viên bậc nào, hay người trong ngành. Điều này quyết định mọi thứ về cách viết.
- Lập đề cương chi tiết tới từng mục — đây là bước tiết kiệm nhiều thời gian nhất.
- Hỏi quy định của cơ sở về việc thẩm định và phê duyệt giáo trình.
- Tìm hiểu về nhà xuất bản — yêu cầu, quy trình, thời gian.
- Thoả thuận rõ với đồng tác giả nếu viết chung.
Viết nhóm
Phần lớn giáo trình được viết nhóm, và đây là nơi hay tắc:
- Phân công theo chương và ghi rõ ai làm gì.
- Thống nhất trước về vai trò — chủ biên và các tác giả — vì điều này ảnh hưởng tới việc tính trong hồ sơ.
- Thống nhất văn phong, ký hiệu, cách trình bày ngay từ đầu — không thống nhất thì khâu ghép rất tốn công.
- Đặt hạn cho từng chương, không chỉ hạn chung — một người chậm làm cả nhóm dừng.
- Có người chịu trách nhiệm rà toàn bộ để sách nhất quán.
- Ghi lại thoả thuận bằng văn bản.
Bản quyền — phần hay bị bỏ qua
- Hình, bảng, số liệu từ nguồn khác phải xin phép hoặc nêu nguồn theo đúng quy định.
- Nội dung từ bài báo của chính bạn — kiểm tra thoả thuận với tạp chí, vì bạn có thể đã chuyển giao quyền.
- Nội dung từ đề tài — kiểm tra quy định về sở hữu kết quả.
- Trích dẫn đầy đủ — sách bị soi kỹ và tồn tại lâu hơn bài báo rất nhiều.
- Kiểm tra bằng công cụ đối chiếu trước khi nộp bản thảo.
Giữ nhịp viết
Đây là việc dài không có hạn ngoài, nên cần kỹ thuật:
- Đặt lịch cố định và bảo vệ nó — vài buổi mỗi tuần đều đặn hơn là chờ khối thời gian lớn.
- Viết theo chương và hoàn thành từng chương.
- Đặt hạn nhân tạo — hẹn gửi bản thảo cho đồng nghiệp đọc.
- Dùng chương đang viết cho lớp học của bạn — sinh viên là người phản hồi tốt nhất về chỗ khó hiểu.
- Chấp nhận bản đầu chưa hoàn hảo — sửa dễ hơn viết mới.
Minh chứng cần giữ
- Sách đã xuất bản và thông tin xuất bản đầy đủ.
- Hợp đồng xuất bản.
- Quyết định thẩm định và phê duyệt nếu là giáo trình của cơ sở.
- Giấy tờ nêu rõ vai trò và phần đóng góp của bạn nếu viết chung — đây là mục hay thiếu nhất.
- Xác nhận sách được sử dụng trong đào tạo nếu có.
Giá trị ngoài hồ sơ
- Viết sách buộc bạn hệ thống hoá toàn bộ hiểu biết về một lĩnh vực — nhiều người nói đây là lúc họ thật sự hiểu sâu.
- Sinh viên của bạn có tài liệu tốt hơn.
- Sách tồn tại lâu và ảnh hưởng tới nhiều thế hệ.
- Nó xác lập vị trí của bạn trong lĩnh vực rõ hơn nhiều so với các bài rời rạc.
Một điều đáng nhớ
Lý do phổ biến nhất khiến người ta không viết được sách không phải thiếu năng lực hay thiếu nội dung — mà là chờ một khoảng thời gian rảnh không bao giờ tới.
Người viết xong thường là người bắt đầu từ thứ đã có, viết mỗi tuần vài buổi, và chấp nhận rằng bản đầu sẽ phải sửa.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu viết sách từ đâu?
Từ thứ đã có — tài liệu bạn đã dạy nhiều năm, chuỗi công trình cùng một hướng, hoặc báo cáo tổng kết đề tài. Đừng bắt đầu từ trang trắng.
Vì sao phải xác định loại sách ngay từ đầu?
Vì giáo trình, sách chuyên khảo, sách tham khảo và sách dịch có mục đích khác nhau và thường được tính khác nhau — nó quyết định cả cấu trúc lẫn việc sách có được tính hay không.
Viết nhóm hay tắc ở đâu?
Ở việc không đặt hạn cho từng chương và không thống nhất văn phong, ký hiệu từ đầu — một người chậm làm cả nhóm dừng, và khâu ghép rất tốn công.
Dùng lại nội dung bài báo của chính mình có được không?
Cần kiểm tra thoả thuận với tạp chí, vì bạn có thể đã chuyển giao quyền — và kiểm tra quy định về sở hữu kết quả nếu nội dung từ đề tài.
Minh chứng nào hay bị thiếu nhất?
Giấy tờ nêu rõ vai trò và phần đóng góp của bạn khi viết chung — cần xin ngay khi sách hoàn thành.
