Phát hiện sai sót trong bài đã đăng: xử lý thế nào cho đúng

Ai làm nghiên cứu đủ lâu cũng có lúc phát hiện sai sót trong một công trình đã công bố — của mình hoặc của người khác.

Đây là tình huống ít được nói tới, nên nhiều người không biết phải làm gì và chọn cách tệ nhất: không làm gì cả.

Các mức độ

• Lỗi trình bày — sai chính tả, sai đơn vị trong một nhãn, nhầm số trang trong trích dẫn. Không ảnh hưởng tới kết luận.
• Lỗi trong dữ liệu hoặc phân tích nhưng kết luận không đổi.
• Lỗi làm kết luận thay đổi — mức nghiêm trọng.
• Vấn đề về nguồn gốc — trùng lặp văn bản, hình dùng lại, quyền tác giả.

Mức độ quyết định cách xử lý, nhưng ba mức đầu đều có đường giải quyết rõ ràng và không mang tính kỷ luật.

Việc nên làm ngay

• Xác minh kỹ trước — kiểm tra lại từ dữ liệu gốc, đừng kết luận từ một lần đọc lướt.
• Xác định ảnh hưởng — kết luận có đổi không, các phần khác có bị kéo theo không.
• Liên hệ đồng tác giả — họ có quyền biết và họ chịu trách nhiệm chung.
• Hỏi người có kinh nghiệm nếu bạn chưa từng xử lý việc này.
• Ghi lại toàn bộ — bạn phát hiện thế nào, xác minh ra sao, quyết định gì.

Làm việc với đồng tác giả

Đây thường là phần khó nhất về mặt con người:

• Thông báo sớm và đầy đủ, kèm bằng chứng.
• Nếu có người phản đối việc đính chính, hãy kiên trì — bạn cũng chịu trách nhiệm về bài mang tên mình.
• Nếu không thống nhất được, bạn vẫn có thể liên hệ tạp chí và nêu rõ tình hình.
• Đừng biến việc này thành quy trách nhiệm — mục tiêu là sửa bản ghi khoa học, không phải xác định ai sai.
• Với học viên hoặc người ở vị thế thấp hơn, đừng để họ gánh trách nhiệm một mình.

Quy trình với tạp chí

• Liên hệ ban biên tập bằng văn bản, nêu rõ vấn đề và bằng chứng.
• Đề xuất hình thức xử lý — đính chính nếu kết luận không đổi, rút bài nếu kết luận không còn đứng được.
• Cung cấp dữ liệu gốc nếu được yêu cầu — đây là lúc việc lưu trữ tử tế trả công.
• Chấp nhận quy trình mất thời gian — nhiều tháng là bình thường.
• Theo dõi tới khi hoàn tất.

Vì sao chủ động luôn tốt hơn

• Đính chính chủ động được nhìn nhận hoàn toàn khác với việc bị phát hiện — trong cộng đồng và trong mọi quy trình xét duyệt.
• Bạn kiểm soát được cách trình bày vấn đề.
• Nó ngăn người khác xây tiếp trên một kết quả sai — đây là lý do quan trọng nhất và ít được nghĩ tới.
• Nó bảo vệ bạn về sau — hồ sơ chức danh được soi rất kỹ, và một vấn đề đã được xử lý minh bạch khác hẳn một vấn đề còn nằm đó.

Nỗi lo thường gặp

Nói thẳng vì nó là lý do khiến người ta im lặng:

• Sợ mất uy tín — thực tế, người chủ động đính chính thường được đánh giá cao hơn về mặt liêm chính.
• Sợ ảnh hưởng tới hồ sơ — một bài được đính chính vẫn là một công trình; một bài bị phát hiện có vấn đề mà chưa xử lý thì rủi ro hơn nhiều.
• Sợ làm phiền đồng tác giả — họ sẽ phiền hơn nhiều nếu vấn đề bị phát hiện sau.
• Nghĩ rằng không ai để ý — công cụ đối chiếu và cộng đồng kiểm tra ngày càng nhiều.

Khi bạn phát hiện vấn đề trong bài của người khác

• Kiểm tra thật kỹ trước — bạn có thể hiểu sai phương pháp của họ.
• Liên hệ tác giả trước, riêng tư và lịch sự — phần lớn trường hợp giải quyết được ở bước này.
• Nếu không được trả lời, liên hệ tạp chí với bằng chứng cụ thể.
• Không nêu công khai khi chưa xác minh — thiệt hại cho người bị nghi oan là thật và khó sửa.
• Phân biệt bất đồng khoa học với sai sót — không đồng ý với cách diễn giải không phải là lỗi cần đính chính, mà là việc để tranh luận trong tài liệu.

Với nhóm của bạn

• Nói rõ rằng báo lỗi là việc được khuyến khích, không phải việc bị trách.
• Kiểm tra chéo trong nhóm trước khi gửi bài.
• Lưu dữ liệu và mã để kiểm chứng được — xem bài về quản lý dữ liệu trên trang.
• Xử lý một lỗi đàng hoàng dạy nhóm nhiều hơn mọi lời nói về liêm chính.

Một điều đáng nhớ

Khoa học tiến bộ được vì nó tự sửa. Điều đó chỉ xảy ra nếu người phát hiện sai sót nói ra — kể cả khi sai sót đó là của chính họ.

Một bài được đính chính không làm hỏng sự nghiệp của ai. Một bài sai để nguyên thì có thể — và trong lúc đó, nó dẫn người khác đi sai hướng.

Câu hỏi thường gặp