Con số này phụ thuộc những gì
Khi thấy số người được công nhận chức danh trong một năm tăng hoặc giảm mạnh, có ít nhất năm nguyên nhân có thể, và chỉ một trong số đó liên quan tới chất lượng hồ sơ:
- Tiêu chuẩn vừa được điều chỉnh. Sau mỗi lần nâng yêu cầu, số lượng thường giảm trong vài kỳ rồi hồi lại khi mọi người tích luỹ kịp.
- Số hồ sơ nộp. Nếu năm trước có nhiều người vừa đạt thì năm sau ít người đủ điều kiện hơn — hiệu ứng dồn và giãn.
- Thay đổi trong quy trình hoặc trong cách tổ chức kỳ xét.
- Yếu tố bên ngoài ảnh hưởng tới việc chuẩn bị hồ sơ trong giai đoạn trước đó.
- Chất lượng hồ sơ — nguyên nhân người ta hay nghĩ tới đầu tiên nhưng thực ra hiếm khi là nguyên nhân chính của biến động ngắn hạn.
Vì vậy đọc một con số của một năm mà kết luận về chất lượng đội ngũ là suy luận không có căn cứ.
Đọc theo chuỗi nhiều năm
Cách đúng là nhìn xu hướng nhiều năm và đánh dấu các mốc điều chỉnh tiêu chuẩn. Khi làm vậy, thường thấy: sau mỗi lần siết tiêu chuẩn có một quãng giảm rồi hồi phục, và đường xu hướng dài hạn ổn định hơn nhiều so với biến động từng năm.
Cơ cấu theo ngành
Số lượng rất lệch giữa các ngành, và lý do phần lớn mang tính cấu trúc chứ không phải chất lượng:
- Ngành có nhiều cơ sở đào tạo trình độ tiến sĩ thì có nhiều người đủ điều kiện về hướng dẫn nghiên cứu sinh — nút thắt lớn nhất trong bộ tiêu chuẩn.
- Ngành có truyền thống công bố quốc tế mạnh thì đáp ứng yêu cầu về công trình dễ hơn.
- Quy mô đội ngũ giảng viên của ngành khác nhau, nên so số tuyệt đối ít ý nghĩa.
Muốn so giữa các ngành thì phải chuẩn hoá theo quy mô đội ngũ, và ngay cả khi đó vẫn nên đọc kèm bối cảnh.
Cơ cấu theo giới
Tỷ lệ nữ thường thu hẹp dần ở các bậc chức danh cao hơn. Đây là hiện tượng được ghi nhận ở nhiều hệ thống học thuật trên thế giới, và nguyên nhân đã được nghiên cứu khá kỹ: sự trùng lặp giữa giai đoạn tích luỹ hồ sơ và giai đoạn sinh con, phân bổ công việc phục vụ không đều, và khả năng tiếp cận mạng lưới chuyên môn.
Đọc con số này như một chỉ dấu để tìm hiểu nguyên nhân, không phải như kết luận về năng lực.
Cơ cấu theo độ tuổi
Vì các tiêu chuẩn đều là tích luỹ nhiều năm, độ tuổi trung bình của người được công nhận thường không thấp. Con số này thay đổi khi tiêu chuẩn về thời gian được điều chỉnh, và cũng phản ánh nhịp phát triển của hệ thống đào tạo tiến sĩ trong nước từ nhiều năm trước.
Tra danh sách chính thức ở đâu
Thông tin về người được công nhận chức danh trong từng kỳ xét được công bố theo quy định. Hãy tra ở nguồn chính thức khi cần xác minh, thay vì tin thông tin trên trang cá nhân hoặc tài liệu quảng cáo. Đây cũng là cách kiểm tra khi gặp một hồ sơ nêu chức danh mà bạn muốn xác nhận.
Bốn câu hỏi trước khi dùng một con số
- Con số này của năm nào, và tiêu chuẩn năm đó là bản nào?
- Nó tính trên toàn hệ thống hay một nhóm ngành?
- Có chuẩn hoá theo quy mô đội ngũ không?
- Có yếu tố cấu trúc nào giải thích được khác biệt này không?
Lưu ý: quy định và tiêu chuẩn nêu trong bài do cơ quan có thẩm quyền ban hành và có thay đổi theo thời gian. Hãy đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi đơn vị có thẩm quyền trước khi ra quyết định.
